Hôm nay, tôi đi coi Cánh đồng bất tận; lòng nghĩ đã đọc truyện, thì cũng nên xem phim để thấy cái hồn của hai con người, cùng nhìn một câu chuyện thì có thể khác nhau như thế nào. Muốn thấy những khung cảnh đất trời, sông nước ẩn hiện trong giọng kể của Nương, trầm triền, yên ả chảy ngang trang giấy những số phận cứ nghiêng vào nhau, chồng chéo lên nhau, để kiến tạo những mảng màu đau đáu không thể gọi tên. Muốn thấy những thân phận ấy hóa vào những con người, cũng đứng, ngồi, cười, nói, cũng yêu nhau, hận nhau, thù ghét nhau, rồi đau khổ, rồi tan nát, cả thể xác lẫn tâm hồn. Muốn những điều đó có thể ngấm vào mình, từng chút, từng chút một, đầm đẫm, miệt mài, đủ để khiến mình ngồi ngẩn ngơ, lẩm nha lẩm nhẩm, ừ thì, đó cũng là cuộc sống, đó cũng là sống.
Sống của những nhân vật trong Cánh đồng bất tận, tôi nghĩ, có thể khắc họa bằng một từ vừa rất giản đơn, mà lại vừa triền miên, khắc khoải. Là nỗi-đau. Cả hai luồng nhân vật chính và phụ, ai xuất hiện trên giấy và trên phim, đều chịu đựng một nỗi đau nào đó, đặc biệt là những người phụ nữ. Những người đàn bà tàn độc hành hạ Sương vì mất chồng, gia cảnh tan hoang. Cô Chín cũng một thân một mình đơn chiếc nuôi hai đứa con, đến cuối, vẫn một mình đứng dưới ánh tà dương trông theo những đôi mắt sâu bóng tối của gia đình người đàn ông mà cô lỡ thương, lỡ trao phận. Mẹ của Nương và Điền vốn dĩ là người phụ nữ đẹp, thứ sắc đẹp cơ bản "không thuộc về miền sông nước", cũng sắc son chờ chồng, thế nhưng nỗi cô đơn của bà khi đặt bên cạnh thái độ ân cần quá đỗi cám dỗ của một người đàn ông khác thì sự sa ngã ấy không hẳn là một điều khó giải thích. Đọc về bà, xem về bà, tôi chợt nhớ đến một tích cổ ngày xưa, là Sự tích con muỗi. Người đàn bà tên Nhan Điệp sống cùng chồng là Ngọc Tâm, một ngày nọ bỗng chết. Thấy người chồng quá thương vợ, Bụt ban ơn, lấy ba giọt máu của Ngọc Tâm mà làm cho Điệp sống lại. Nhưng sau, người vợ vong ân phụ bạc lại theo một người đàn ông khác để tận hưởng cuộc sống xa hoa phù phiếm. Lúc Điệp rút ba giọt máu ngày xưa trả cho chồng để đoạn tình tuyệt nghĩa thì chết đi, hóa thành con muỗi. Trong câu chuyện xưa và mẹ của Nương âu cũng có chút ít tương đồng. Nhưng đối với mẹ Nương, phản bội cũng là một nỗi đau. Suy cho cùng, việc bà bỏ đi cũng là hệ quả của nỗi đau bị đẩy lên đỉnh điểm thống thiết vì lời nói con trẻ, dù ngây thơ mà dấy lên nỗi ê chề, nhục nhã đến quặn thắt... Từng cảnh, từng cảnh cứ trôi qua, khắc họa cuộc sống của những con người sông nước bằng chuỗi ngày sầu muộn, đến nỗi tôi cứ phải tự hỏi, thực sự thì khi nào trong lòng ông Võ, mẹ Nương mới chết đi như lời ông hay "trả lời ngon ơ", thực sự đến lúc nào thì những ký ức mới có thể trở thành tro bụi, đến lúc nào thì con người mới có thể hết buồn?
Trong phim, có một cảnh ông Võ ném cái cây mà Sương mua tặng hai đứa trẻ xuống sông. Lúc Điền nhảy xuống sông vớt cái cây lên, ông Võ toan lái ghe đi. Cảnh nền ở phía sau lúc ấy là dòng nước mênh mông, xoắn lên cái màu vàng sậm rất đặc của phù sa. Trên đó, từng đóa lục bình cứ trôi đi, trong hư không vô định. Trước giờ, tôi cũng nhiều lần nhìn lục bình, nhưng chưa lần nào trên cái khung cảnh yên ả ấy, tôi thấy một cảnh lắm nỗi bạo nghiệt đến thế. Mà lục bình vẫn cứ miên man, yên lặng mà thấu suốt tất cả, nên vẫn cứ bình thản mà trôi. Ở cảnh gần cuối, khi hai cha con Nương chỉ còn có nhau, đơn chiếc, thì gặp những kẻ du thủ du thực. Chúng hành hạ họ xong còn tháo neo của chiếc ghe, vốn là nhà, là chốn nương náu giữa dòng lênh đênh. Chiếc ghe nhỏ chầm chậm trôi trên những con sóng nhỏ, mà tôi thấy, cứ lệch đi, cái sự lệch dung diêu, phũ phàng mà sao thật đến thế. Rất thật. Như cả gia đình trong câu chuyện, như ông Võ, như Sương, như Nương, như Điền. Họ ở bên nhau, nhưng mỗi người đều lệch khỏi nhau, thậm chí trong chính cái tôi riêng, mọi người cũng đều lệch khỏi cái trục của chính họ. Chênh vênh. Như cái cách mà Sương và Nương diễn tả, là "tan nát". Chữ này được dùng đi dùng lại, trùng trùng điệp điệp. Tan nát. T.A.N.N.Á.T. Dùng bao nhiêu lần, tôi vẫn thấy đúng. Chỉ có cảnh lúc ông Võ hối hận về chính mình, tặng cho Nương lại chiếc nhẫn ngày xưa đính ước giữa ông và vợ, và Nương đột thốt lên: "Từ đó giờ, cha vậy thì đâu có tan nát thế này...", là khiến tôi hơi tiếc. Giá như lúc đó Nương không nói thế, giá như lúc đó chỉ là một cái nhìn dài, thì đã có thể chứa đựng nhiều ý nghĩa hơn.
Đoạn kết của phim có chút khác biệt so với tác phẩm của Nguyễn Ngọc Tư. Nếu trong tác phẩm văn xuôi, mở đầu là mất mát, kết thúc, nỗi mất mát còn trở nên khủng khiếp hơn, như một cái hố tuyệt vọng sâu hoác không cách nào biết đâu là đáy, không cách nào chịu đựng nổi, gấp trang truyện lại mà thấy lòng mình chẳng thể yên ắng. Còn cái kết của phim, tuy vẫn đong đầy mất mát, nhưng lại có hậu hơn nếu nói một mức độ nào đó. Tôi nghĩ, đó có lẽ là cách duy nhất để những con người lạc lối ấy bước ra khỏi một cuộc sống mải miết trôi dạt, đầy những thứ xúc cảm bão lửa giết dần những tâm hồn chân chất. Cái kết ấy đủ điềm, đủ tĩnh để những người xem mang về một chút gì bình lặng, như một nốt kết tròn cho bản nhạc đầy tràn những thanh âm vụn vỡ.
